Mit nostalgii – czy dawniej jedzono naprawdę zdrowiej?

W sieci często krąży romantyczna wizja „zdrowej przeszłości” – że dziadkowie jedli wyłącznie naturalnie, smażyli na smalcu, unikali chemii i dzięki temu żyli długo i bez chorób. Tyle że ta opowieść brzmi lepiej niż wyglądała rzeczywistość. Za tą idealizacją stoi nostalgia, nie fakty. Żeby rzetelnie ocenić, czy rzeczywiście jedzono zdrowiej, trzeba zestawić wspomnienia z twardymi danymi. I dopiero wtedy widać, że obraz dawnych czasów jest dużo bardziej złożony, niż sugerują internetowe mity.

1. „Naturalne jedzenie = zdrowe” - prawda, ale....

Choć dawniej jedzenie było mniej przetworzone, brakowało dostępu do świeżych warzyw zimą, suplementów witaminowych czy pasteryzacji. Niedobory witamin i minerałów były powszechne, a dieta była monotonna. Przykład: witamina D — jej niedobory były bardzo częste, szczególnie w zimie, bo dieta oparta głównie na warzywach sezonowych i tłuszczach zwierzęcych nie zapewniała wystarczającej ilości, a ekspozycja na słońce była ograniczona w okresie zimowym. Naturalność nie zawsze oznacza optymalną wartość odżywczą.

Suplementacja przed 1990 r. praktycznie nie istniała jako „domowy nawyk”. Były tylko:

• tran dla dzieci (od lat 50.) – podawany sezonowo jesień–wiosna, głównie przedszkolakom i uczniom, ale nie dorosłym.
• witamina D w kroplach dla niemowląt (od lat 60.–70.) – standard u maluchów, reszta społeczeństwa nie suplementowała nic.

Dorośli zaczęli „suplementować” dopiero w latach 90., kiedy do Polski weszły zachodnie preparaty witaminowe, a po 2000 r. zrobiło się to popularne.
Boom na D3, magnez, omega-3, probiotyki – to dopiero ostatnie 10–15 lat.

Dawne jedzenie rzeczywiście było bardziej „naturalne”, ale wcale nie znaczy to, że było zdrowsze. Zimą jadło się w kółko to samo – kapustę, ziemniaki, marchew, zboża, jabłka. Świeżych warzyw nie było, suplementacji praktycznie nie znano, a pasteryzacja w domach była bardziej tradycją niż bezpiecznym procesem technologicznym. Niedobory witaminy C, D czy żelaza były normą, tylko nikt tego tak nie nazywał. Naturalność brzmi romantycznie, ale odżywczo bywała bardzo uboga.

Owszem – kiszonki i jabłka były zimą głównym źródłem witaminy C. Problem w tym, że było ich mało, długo leżakowały i często były gotowane. Korzeniowe warzywa, choć świetne energetycznie, mają śladowe ilości witaminy C. Zimą prawie nikt nie zjadał jej tyle, ile potrzeba. Dlatego niedobory witaminy C były powszechne, tylko nikt ich tak nie nazywał.

---

2. „Smalec to najlepszy tłuszcz” – mit, który trzyma się siłą nostalgii

Tak, smalec był kiedyś podstawowym tłuszczem. Ale nie dlatego, że był „najzdrowszy” — tylko dlatego, że innych tłuszczów praktycznie nie było. Oleje roślinne pojawiły się w polskich domach dopiero w PRL (głównie słonecznikowy), a rzepakowy — dopiero po latach 90., kiedy usunięto z niego erukowy kwas i zmodernizowano procesy rafinacji. 

Praca fizyczna wymagała dużo energii, więc wysokokaloryczny tłuszcz był praktyczny, ale dziś, przy siedzącym trybie życia, nadmiar nasyconych kwasów tłuszczowych może szkodzić.

Smalec był kiedyś normą, ale nie dlatego, że był najzdrowszy, tylko dlatego, że był jedynym szeroko dostępnym tłuszczem. Dzisiejsze oleje roślinne — szczególnie rafinowane do smażenia i tłoczone na zimno do sałatek — mają zupełnie inny profil zdrowotny. To właśnie dostęp do nich sprawia, że dziś możemy jeść tłuszcze bardziej różnorodne i zwyczajnie zdrowsze niż nasze babcie i prababcie.

3. „Nie było chemii” – to tylko pół prawdy

Choć nie stosowano nowoczesnych konserwantów, przetwarzanie żywności w przeszłości też nie było neutralne: intensywne solenie, wędzenie, peklowanie, a nawet zanieczyszczenia środowiskowe były normą. Naturalne ≠ bezpieczne.

„Nie było chemii”? Mięsa peklowano saletrą potasową lub sodową — substancjami, które w organizmie zamieniają się w te same azotyny, co współczesne konserwanty. Do tego dochodziły ogromne ilości soli i intensywne, często niekontrolowane wędzenie, pełne substancji smolistych. Naturalne metody również miały swoje ciemne strony — naturalne nie zawsze znaczy bezpieczne.

4. „Nie było alergii i nietolerancji” – serio?

To jeden z tych mitów, które brzmią nostalgicznie, ale mija się z prawdą. Alergie istniały zawsze, tylko nikt ich tak nie nazywał. Dzieci z AZS miały „suchą skórę po zimie”. Reakcje po mleku czy jajku tłumaczono „słabym brzuszkiem” albo „uczulenie na pogodę”. Wysypki, katar czy duszności uważano za normalność, a nie objaw choroby.

Różnica między dawniej a dziś jest prosta: kiedyś objawy były, ale nie było języka i wiedzy, by je opisać. Dziś mamy testy, diagnozę i świadomość – dzięki temu możemy zidentyfikować problemy i je kontrolować.

Słynne „rumiane i okrągłe dzieci” mogły wyglądać zdrowo na pierwszy rzut oka, ale w wielu przypadkach były przykładem nieleczonych alergii lub nietolerancji pokarmowych. Brak diagnozy nie znaczył jednak, że problemu nie było.

Alergie nie pojawiły się w XXI wieku – one były, tylko w innych czasach nikt ich nie nazywał ani nie leczył. Dziś już nie musimy żyć z objawami „bo tak się kiedyś żyło”.

5. „Długość życia = zdrowa dieta naszych dziadków” — co mówią dane?

• W latach 1920–1939 przeciętna długość życia w Polsce była bardzo niska — wynosiła około 46 lat. Termedia

• Bezpośrednio po II wojnie światowej długość życia była jeszcze niższa — w 1950 r. mężczyźni żyli średnio nieco ponad 56 lat, a kobiety około 62 lat. Główny Urząd Statystyczny+1

• Od lat 50. zaczęła się drastyczna poprawa warunków życia i opieki zdrowotnej, co przełożyło się na systematyczny wzrost długości życia. Główny Urząd Statystyczny

• W 1991–2019 długość życia wydłużyła się aż o 8,2 roku u mężczyzn i 6,7 roku u kobiet. Główny Urząd Statystyczny

• W 2023 roku średnia długość życia w Polsce to około 78,5 lat. TheGlobalEconomy.com+1

To, że nasi dziadkowie „dożywali sędziwego wieku”, to często romantyczna opowieść — statystycznie ich średnia długość życia była znacznie niższa niż dzisiaj. W dużej mierze to zmiana medycyny, higieny, sanitacji, opieki zdrowotnej i warunków społecznych, a nie tylko sama dieta, przyczyniła się do wydłużenia życia.

---

6. „Nie było otyłości” – prawda, ale z zupełnie innych powodów, niż się dziś sugeruje

Owszem, odsetek osób z nadwagą był niższy, ale wynikało to głównie z codziennego ruchu i ciężkiej pracy fizycznej, a nie z cudownej diety.

Dawniej otyłość była rzadsza, ale nie dlatego, że jedzenie było cudowne. Ludzie żyli w ciągłym ruchu, ciężko pracowali i mieli ograniczony dostęp do wysokokalorycznych produktów. Dziś siedzimy więcej niż kiedykolwiek w historii, jemy więcej niż kiedykolwiek i spalanie kalorii praktycznie nie dzieje się „samo z siebie”. To styl życia, nie starodawne przepisy, zrobił różnicę.

---

Podsumowanie

Idealizacja przeszłości w dietetyce to emocja, nie fakt. Warto czerpać z dawnych zwyczajów to, co dobre – sezonowe warzywa, proste przepisy, ograniczenie przetworzonych produktów – ale bez romantyzowania, że „kiedyś wszystko było zdrowsze”. Dziś mamy przewagę: dostęp do wiedzy, różnorodności i możliwości świadomego wyboru.